Bilety

Kiedy zwierzę wraca do domu

Kiedy zwierzę wraca do domu
Czym jest reintrodukcja i jak pomagają w niej ogrody zoologiczne?

Wyobraźmy sobie, że pewnego dnia w lesie, na sawannie albo na pustyni pojawia się zwierzę, którego nie widziano tam od wielu lat. Nie uciekło z zoo i nie znalazło się tam przypadkiem. Zostało tam wypuszczone, ponieważ właśnie rozpoczął się kolejny etap wieloletnich działań mających przywrócić ten gatunek naturze…

Tak właśnie może wyglądać reintrodukcja – jedna z metod czynnej ochrony przyrody, polegająca na przywróceniu gatunku do środowiska, w którym kiedyś naturalnie występował, ale z którego zniknął. Nie jest to jednak tak proste, jak mogłoby się wydawać. Zanim pierwsze zwierzę przekroczy granicę rezerwatu, często mijają lata przygotowań.

Przyczyny znikania gatunków omawiamy tutaj bardzo często i większości już są pewnie dobrze znane – działalność człowieka poprzez niszczenie i przekształcanie siedlisk, polowania, kłusownictwo czy wprowadzanie zmian, które utrudniają zwierzętom znalezienie pożywienia i bezpiecznego miejsca do życia np. poprzez budowę dróg. Kiedy liczebność populacji gwałtownie spada, zwierzęta stają się coraz bardziej narażone na wyginięcie. Mała populacja oznacza również mniejszą różnorodność genetyczną, a tym samym większe ryzyko problemów związanych z rozmnażaniem i chorobami. Czasami sytuacja dochodzi do punktu, w którym gatunek całkowicie znika z natury. Wtedy (o ile taka baza genetyczna jest prowadzona) osobniki pozostają już tylko w ogrodach zoologicznych, ośrodkach hodowlanych lub innych kontrolowanych populacjach.

Współczesne ogrody zoologiczne pełnią znacznie więcej funkcji niż tylko prezentowanie zwierząt odwiedzającym. Jednym z ich najważniejszych zadań jest ochrona gatunków zagrożonych wyginięciem. W ramach międzynarodowych programów hodowlanych ogrody zoologiczne współpracują ze sobą, aby utrzymywać zdrowe i możliwie różnorodne genetycznie populacje zwierząt. Oznacza to, że narodziny młodych nie są wyłącznie powodem do radości pracowników i odwiedzających, ale są elementem większego planu ochrony. Zwierzę urodzone w zoo może w przyszłości trafić do innego ogrodu, ośrodka hodowlanego, a czasem właśnie na wolność.

Nie każde zwierzę urodzone w zoo jest jednak przeznaczone do wypuszczenia. Reintrodukcja jest skomplikowanym procesem i wymaga dokładnego planowania. Trzeba sprawdzić między innymi, czy w miejscu planowanego wypuszczenia istnieje odpowiednie siedlisko, czy przyczyna wcześniejszego wyginięcia gatunku została ograniczona oraz czy zwierzęta mają szansę samodzielnie przetrwać. Po wypuszczeniu ich losy nadal są monitorowane. Jest to przedsięwzięcie, w którym współpracują ze sobą ogrody zoologiczne, naukowcy, weterynarze, organizacje zajmujące się ochroną przyrody oraz lokalne społeczności.

Jednym z najlepszych przykładów takiej współpracy jest oczywiście historia oryksa szablorogiego.

Oryks szablorogi (Oryx dammah) zamieszkiwał niegdyś tereny Afryki Północnej. Jego charakterystyczne, długie, wygięte ku tyłowi rogi sprawiły, że stał się celem polowań. W połączeniu z utratą siedlisk i innymi zagrożeniami doprowadziło to do całkowitego zniknięcia gatunku z natury. Przez pewien czas oryks szablorogi był uznawany za wymarły w środowisku naturalnym. Gatunek przetrwał jednak w kontrolowanych populacjach, między innymi w naszym ogrodzie zoologicnzym.

Nasze oryksy szablorogie zostały wytypowane przez koordynatora programu hodowlanego EEP do udziału w projekcie powrotu gatunku do środowiska naturalnego. Dwie samice z Gdańska zasiliły stado w ośrodku przejściowym w Arabii Saudyjskiej, a ich potomstwo trafiło następnie, jak inne oryksy z różnych hodowli, do rezerwatu OROA w Czadzie. Był to początek dużego programu przywracania gatunku naturze. Dzika populacja liczy dziś już ponad 600 osobników, co pozwoliło na zmianę statusu zagrożenia oryska szablorogiego z „wymarły w naturze” na „zagrożony wyginięciem”!

To niezwykły przykład tego, że zwierzę urodzone w zoo może stać się częścią historii całego gatunku. A historia oryksów w Gdańsku wciąż się rozwija.

Ale oryks szablorogi nie jest jedyny. Zoo uczestniczy także w działaniach dotyczących rodzimych ptaków i ssaków.

Podgorzałka – odbudowa populacji rodzimej kaczki

Podgorzałka (Aythya nyroca) to rodzimy gatunek kaczki, którego populację na Dolnym Śląsku pomagamy odtwarzać wraz z Uniwersytetem Wrocławskim, Stawami Milickimi S.A. oraz innymi polskimi ogrodami zoologicznymi. W ramach projektu „Akcja Podgorzałka” ptaki wyhodowane w kontrolowanych warunkach trafiają do środowiska naturalnego. W tym roku wypuściliśmy już zeszłoroczny przychówek, a w ogrodzie ponownie wykluły się pisklęta tego gatunku.

Część wypuszczanych ptaków otrzymuje nadajniki, które pozwalają śledzić ich aktywność po powrocie do natury. Udział zoo w projekcie jest częścią długofalowego programu ochrony rozpoczętego w 2021 roku. To przykład, w którym hodowla w ogrodzie zoologicznym bezpośrednio wspiera odbudowę dzikiej populacji.

młode podgorzałki z matką pływają w oczku wodnym
Rysie euroazjatyckie – nadzieja rysiowej rodziny

Gdański Ogród Zoologiczny uczestniczy również w działaniach ochronnych dotyczących rysia euroazjatyckiego (Lynx lynx). W zoo mieszkają Lira i Olz – para cenna pod względem pochodzenia, wskazana do rozrodu w ramach programu ochrony prowadzonego w formule in situ. Sam fakt posiadania rysi nie oznacza jeszcze reintrodukcji: kluczowe jest uzyskanie potomstwa, które, jeśli spełni wymagania programu, może w przyszłości wesprzeć dziką populację. W 2025 roku rysie przeprowadziły się na odnowiony, większy wybieg. Poprawa warunków bytowych ma znaczenie dla rozrodu pary. Trzymamy kciuki za naszą rysiową parę, ponieważ w Polsce rysie są coraz rzadsze.

Puszczyki uralskie – szansa na udział w przyszłej reintrodukcji

W 2024 roku w naszym zoo zamieszkała para puszczyków uralskich (Strix uralensis). Dobór ptaków odbył się przy udziale koordynatora gatunku. Sowy otrzymały zaciszną, zacienioną wolierę oraz specjalną budkę lęgową przekazaną przez „Akcję Budka”, aby stworzyć im warunki sprzyjające rozmnażaniu.

Europejskie ogrody zoologiczne prowadzą program reintrodukcji puszczyka uralskiego, koordynowany przez ogród zoologiczny w Wiedniu. Mamy nadzieję, że nasze puszczyki szybko doczekają się potomstwa. Jeśli pisklęta urodzone w naszym ogrodzie będą zdrowe to istnieje szansa, że zostaną wytypowane do przywracania do natury.

para puszczyków uralskim w gdańskim zoo
Wielki powrót króla puszczy

Jeden z najbardziej spektakularnych przykładów restytucji mamy w Polsce. To oczywiście żubr europejski. Jeszcze na początku XX wieku sytuacja tego największego europejskiego ssaka lądowego była dramatyczna. W wyniku polowań i wydarzeń związanych z I wojną światową ostatni wolno żyjący żubr w Puszczy Białowieskiej został zabity w 1919 roku. Gatunek przetrwał dzięki osobnikom utrzymywanym poza miejscem ich występowania.

Rozpoczęto więc działania mające na celu uratowanie gatunku. Ogromne znaczenie miała Księga Rodowodowa Żubrów, prowadzona od 1924 roku. Dzięki niej można było kontrolować pochodzenie poszczególnych zwierząt i odpowiednio planować rozmnażanie, ograniczając ryzyko chowu wsobnego. W 1952 roku pierwsze żubry ponownie wypuszczono na wolność w Puszczy Białowieskiej. Kilka lat później urodził się tam pierwszy na wolności żubr. Była nim jałówka o imieniu Potyczka.

Dziś żubry żyją w kilku wolno żyjących populacjach w Polsce. Ich historia pokazuje, jak ważne może być zachowanie zwierząt w kontrolowanych warunkach wtedy, gdy sytuacja w naturze staje się dla gatunku katastrofalna.

Czy można po prostu wypuścić wszystkie zwierzęta?

Samo wypuszczenie zwierząt, ot tak nie zagwarantuje sukcesu. Warto pamiętać, że aby zwierzę mogło wziąć udział w takim projekcie, musi być odpowiednie pod względem zdrowotnym i genetycznym, a cały proces musi być częścią profesjonalnego programu ochrony. Jeśli nadal istnieją przyczyny, które wcześniej doprowadziły gatunek do wyginięcia, zwierzęta mogą ponownie znaleźć się w niebezpieczeństwie.Dlatego reintrodukcja jest tylko jednym z elementów ochrony przyrody.

Równie ważne jest zabezpieczenie siedlisk, walka z kłusownictwem, ograniczanie innych zagrożeń, edukacja oraz współpraca z ludźmi mieszkającymi w pobliżu miejsc, do których wracają zwierzęta. Kiedy patrzymy na młodego oryksa biegającego po wybiegu albo żubra spacerującego po Puszczy Białowieskiej, możemy nie zdawać sobie sprawy, jak długa droga dzieli te zwierzęta od ich przodków. Za tym jednym zwierzęciem może stać wiele lat pracy hodowców, opiekunów, lekarzy weterynarii, genetyków, naukowców i organizacji zajmujących się ochroną przyrody. Dlatego narodziny zagrożonego gatunku w zoo mogą mieć znaczenie znacznie większe niż nam się wydaje. Być może właśnie od tego jednego młodego zwierzęcia zaczyna się kolejny rozdział historii całego gatunku.

Partner Gdańskiego Ogrodu Zoologicznego

Przyjaciele ZOO

Na naszej stronie internetowej wykorzystujemy pliki cookies, aby zapewnić użytkownikom najwyższą jakość usług. Jeśli nie dokonasz zmian w ustawieniach przeglądarki dotyczących plików cookies, będą one automatycznie zapisywane na Twoim urządzeniu. Aby uzyskać więcej informacji, kliknij tutaj.