Aportujący pies, kot, który gania za wędką albo konie szalejące wspólnie na pastwisku – to wszystko przykłady zabawy. Warto jednak zauważyć, że zabawa nie jest jedynie sposobem spędzania czasu i pozbycia się nadmiaru energii u zwierząt domowych, które przystosowały się do życia z człowiekiem i nie muszą walczyć na co dzień o przetrwanie. To zachowanie występuje także u dzikich zwierząt i cieszy się coraz większym zainteresowaniem badaczy.
Zachowanie, które można nazwać zabawą, musi spełniać określone warunki:
- jest przyjemne i satysfakcjonujące, a w danym momencie nie zależy od niego przetrwanie
- nie jest wymuszane, ale może być wyzwolone przez różne bodźce
- jest przesadzone, niepoważne lub niekompletne w przeciwieństwie do „prawdziwych” odpowiedników
- działania są w pewnym stopniu powtarzane, ale nie zawsze w taki sam sposób
- może obejmować wzorce behawioru pomieszane z kilku kontekstów – np. polowania i opieki
- występuje w sytuacjach bezstresowych
Tarzanie się u psowatych może być zaproszeniem do zabawy, jak i zabawą samą w sobie.
Przez długi czas, zabawa uważana była za zachowanie biologicznie bezużyteczne. Dziś wiemy jednak, że pełni ona szereg ważnych funkcji przystosowawczych. Z reguły najwięcej bawią się osobniki młode, które w ten sposób uczą się sztuki przetrwania. Zdecydowana większość gatunków ssaków (o ile nie wszystkie) bawi się w dzieciństwie, a zabawa ta przyjmuje różnorakie formy. Nie oznacza to jednak, że u dorosłych zwierząt, nie zaobserwujemy takich zachowań. Występują one rzadziej, ale są równie istotnym elementem ich funkcjonowania i umożliwiają zachowanie dobrej kondycji. Mogą także być dla nas wskaźnikiem samopoczucia zwierząt. Jeśli są głodne, chore lub grozi im drapieżnictwo, nie będą z reguły podejmować takich aktywności.
Za główną funkcję zabawy uważa się możliwość nabywania i trenowania umiejętności, które są kluczowe dla przetrwania w dorosłym życiu. Walki na niby, pościgi, wspinanie się i przyjmowanie różnych ról – to wszystko jest cenną nauką. Zabawa w grupie rozwija także umiejętności społeczne, uczy rywalizacji, co przydaje się przy ustalaniu hierarchii w stadzie oraz współpracy. Wspólne zapasy pomagają niedźwiadkom w osiągnięciu dobrej koordynacji ruchów i wzmocnić mięśnie. W ten sposób nabywają również umiejętność interakcji z innymi niedźwiedziami w przyjazny sposób. Pomaga im to w dorosłym życiu uniknąć zbędnych walk. Naukowcy stwierdzili, że niedźwiedzie, które w młodości więcej się bawią, osiągają lepszą przeżywalność w dorosłym życiu.
Walki na niby i inne wzorce zachowań związanych z polowaniem i walką są szczególnie widoczne podczas zabawy drapieżników.
Ćwiczenie zachowań przydatnych w trudnych sytuacjach zwiększa plastyczność zwierzęcia i czyni je bardziej odpornym na stres. Osobnik, który na drodze zabawy poznał dobrze swoje terytorium i przygotował się na spotkanie z napastnikiem, czy niebezpieczną ofiarą będzie w przyszłości bardziej pewny siebie. Zwierzęta w ten sposób uczą się na swoich błędach, ale w kontrolowanym i bezpiecznym otoczeniu.
U młodych ssaków kopytnych zabawa polega przede wszystkim na bieganiu i podskakiwaniu. Powietrzne akrobacje trenują zmysł równowagi, co w połączeniu ze sprawną ucieczką przydaje się w razie ataku drapieżnika.
Jednym z wyróżnianych rodzajów zabawy, oprócz tej społecznej jest zabawa z obiektami. Obejmuje ona na przykład gonienie piłki, ataki na przedmioty albo zabawę ofiarą czy wodą. U młodych szympansów obserwuje się opiekuńcze zachowania wobec kawałków roślin – patyków, fragmentów kory. Szympansiątka noszą je ze sobą nawet przez kilka godzin, trzymając blisko ciała, w sposób przypominający opiekę matki nad potomstwem. Przypomina to zabawę dzieci lalkami.
Zabawki są ważnym elementem wzbogacenia wybiegów zwierząt w ogrodach zoologicznych. Umożliwiają one trening zarówno ciała, jak i umysłu oraz zapobiegają nudzie.
Zabawa jest głęboko zakorzenionym procesem biologicznym, który zaobserwowano u wielu gatunków zwierząt. Badania prowadzone w tym obszarze odkrywają coraz to nowe sekrety życia zwierząt. Nie tylko ssaki, ale i przedstawiciele innych gromad bawią się. Niektóre z nich, mogą przywodzić na myśl zabawy ludzkie. Obserwujemy na przykład ptaki z rodziny krukowatych zjeżdżające po śniegu na własnych ogonach lub na przedmiotach, które przypominają sanki. Zabawę odnotowano także u ryb. Pielęgnice brabanckie Duboisa (afrykańskie ryby) odbijały zamontowany w akwarium termometr (na zasadzie wańki-wstańki). Nawet bezkręgowce – pająki, ośmiornice i pszczoły, wykazują zachowania, które spełniają kryteria zabawy.
Zwierzęta bawią się, rozwijając przy okazji szereg umiejętności warunkujących przetrwanie. Czasem jednak, zabawa jest po prostu… zabawą 🙂
