14 lipca obchodzimy Światowy Dzień Szympansa i to dobra okazja, aby zwrócić uwagę na te wyjątkowe naczelne i obalić mity im towarzyszące.
Szympans zwyczajny (Pan troglodytes) jest jednym z najbardziej fascynujących mieszkańców Gdańskiego Ogrodu Zoologicznego. To nie tylko niezwykle inteligentne, ale również najbardziej podobne do człowieka zwierzę. DNA człowieka i szympansa jest zgodne w około 98%, jednak warto pamiętać, że nie pochodzimy bezpośrednio od współczesnych szympansów. Zarówno ludzie, jak i szympansy wyewoluowali ze wspólnego przodka, który żył miliony lat temu. To właśnie dlatego obserwowanie tych niezwykłych małp pozwala lepiej zrozumieć historię także naszego własnego gatunku.
Szympansy występują w środkowej i wschodniej Afryce. Zamieszkują przede wszystkim wilgotne lasy tropikalne, ale spotkać je można również w lasach górskich oraz na zalesionych obszarach sawann. Są zwierzętami stadnymi i żyją w złożonych społecznościach liczących nawet ponad 50 osobników. Każdy członek grupy odgrywa określoną rolę, a relacje między zwierzętami są niezwykle skomplikowane. Do porozumiewania się wykorzystują bogaty repertuar dźwięków, gestów oraz mimiki, dzięki czemu potrafią przekazywać emocje, ostrzegać przed zagrożeniem czy wzmacniać więzi społeczne.
Oczywiście nie mają zbyt wiele wspólnego z ptakami, ale również budują gniazda z gałęzi i liści na wysokości czasem nawet 40m.! Co ciekawe, robią to codziennie od nowa. Są wszystkożerne. Ich dieta składa się głównie z liści, nasion, owoców, kwiatów, kory, miodu i grzybów, ale nie gardzą także jajami, owadami czy innymi ssakami, takimi jak gerezy. Są zwinne, szybkie i bardzo silne, czyli przy tym też niezwykle niebezpieczne. Jedną z najbardziej wyjątkowych cech szympansów jest umiejętność wykorzystywania narzędzi. Potrafią przygotowywać patyki do wyciągania termitów z kopców, używać gałązek do zdobywania miodu czy rozłupywać twarde pokarmy przy pomocy kamieni. Przez wiele lat sądzono, że tworzenie narzędzi jest wyłącznie domeną człowieka, ale badania prowadzone przez Jane Goodall całkowicie zmieniły to przekonanie. Szympansy posiadają wiele różnych umiejętności, w tym opanowały sztukę samolecznictwa, którą opisaliśmy w innym naszym wpisie: https://zoo.gdansk.pl/edukacja/edublog/zwierzecy-doktorzy/.
Szympansy należą do rzędu naczelnych, a wszystkie naczelne, w tym człowiek, posiadają cechy będące efektem milionów lat ewolucji. Przeciwstawny kciuk umożliwia precyzyjne chwytanie przedmiotów, paznokcie zamiast pazurów zwiększają wrażliwość opuszków palców, a oczy umieszczone z przodu głowy zapewniają widzenie stereoskopowe i dokładną ocenę odległości. Duży mózg pozwala natomiast rozwijać skomplikowane relacje społeczne, rozwiązywać problemy i uczyć się nowych zachowań poprzez obserwację innych członków grupy.
Warto pamiętać, że ewolucja nie jest prostą drogą prowadzącą od „małpy do człowieka”. To rozgałęziający się proces przypominający drzewo, w którym kolejne gatunki oddzielają się od wspólnych przodków. Można powiedzieć więc, że człowiek i szympans są bardziej „kuzynami”, a nie przodkiem i potomkiem. Co więcej, ewolucja nie zakończyła się w przeszłości, tylko trwa do dziś. Dobrym przykładem są mieszkańcy Wyżyny Tybetańskiej, którzy dzięki wielopokoleniowym zmianom genetycznym lepiej radzą sobie z życiem na dużych wysokościach i przy niskiej zawartości tlenu.
Historia szympansów w Gdańskim Zoo sięga 1959 roku, kiedy pojawił się pierwszy mieszkaniec – Wobo. Przyjechał do nas z Afryki jako dar od załogi statku “Katowice”. Kiedyś pozyskiwanie zwierząt wyglądało zupełnie inaczej niż dziś. Jeśli chcecie dowiedzieć się więcej o zmianach jakie nastąpiły w ostatnich dekadach w funkcjonowaniu ogrodów zoologicznych zachęcam do przeczytania: https://zoo.gdansk.pl/edukacja/edublog/zoo-wczoraj-a-dzis/. Przez kolejne dziesięciolecia ogród stał się domem dla wielu wyjątkowych osobników. Szczególne miejsce w tej historii zajmuje Liza, która urodziła się w Gdańsku w 2001 roku. Jej narodziny były wielkim wydarzeniem, jednak pierwsze dni życia okazały się niezwykle trudne. Matka, Lola, nie była w stanie wychować młodej, dlatego opiekę nad nią przejęła nasza Dyrektor ds. hodowlanych Izabela Krause. Przez ponad rok Liza dorastała pod troskliwą opieką swojej „zastępczej mamy”, karmiona i pielęgnowana. Po kilkunastu wróciła do szympansiego stada, gdzie stopniowo nauczyła się życia wśród swoich pobratymców. Gdy osiągnęła dojrzałość, zgodnie z europejskim programem hodowlanym została przeniesiona do warszawskiego zoo, gdzie z powodzeniem dołączyła do nowej grupy.
Dzisiejsze stado gdańskich szympansów również ma swoją niezwykłą historię. Przez lata w zoo rodziły się kolejne młode, w tym nasze teraźniejsza maluchy. Każde takie narodziny mają ogromne znaczenie dla ochrony szympansów, ponieważ gatunek ten jest objęty Europejskim Programem Hodowlanym (EEP), którego celem jest zachowanie zdrowych populacji w ogrodach zoologicznych i wsparcie ochrony zwierząt w naturze.
Niestety, przyszłość szympansów nie jest pewna. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) zalicza szympansa zwyczajnego do gatunków zagrożonych wyginięciem. Największymi zagrożeniami są utrata lasów tropikalnych, kłusownictwo, nielegalny handel dzikimi zwierzętami oraz choroby. We wszystkich krajach, w których żyją, ich zabijanie, chwytanie oraz handel żywymi zwierzętami lub częściami ich ciała są nielegalne. Ochrona szympansów to nie tylko ratowanie jednego gatunku – to również troska o zachowanie niezwykłego fragmentu historii ewolucji, której częścią jesteśmy także my.
