Hiena nie uchodzi za najbardziej lubiane zwierzę wśród ludzi. Wręcz przeciwnie – budzi często negatywne skojarzenia. Często określa się nią złoczyńców, złodziei i oszustów. W bajkach prawie zawsze występuje jako czarny charakter. Ktoś, kto nie zna natury tych zwierząt, mógłby pomyśleć, że są złośliwe i okrutne z premedytacją. Pokażę dziś, że to mylne przekonanie.
Hiena (Hyaenidae) należy do rzędu drapieżnych, ale wbrew powszechnym skojarzeniom nie jest bliskim krewniakiem psów, lecz raczej… kotów. Choć tworzą własną rodzinę hienowatych, odmienną od psów czy kotów, należą do podrzędu kotokształtnych. Obecnie wyróżnia się cztery gatunki:
Najbardziej znana i najliczniejsza jest hiena cętkowana, występująca w Afryce Subsaharyjskiej. To właśnie ona przedstawiana jest w kulturze jako chichoczące, chytre i przebiegłe zwierzę żerujące na padlinie, ale…
…pierwszą cechą ujawniającą prawdziwy charakter tych zwierząt jest ich społeczność. Zgranie w stadzie pomaga im przetrwać, a nawet uchronić się przed atakiem lwów. Podczas walk wspierają się nawzajem i nigdy nie opuszczają członka swojego klanu, jeśli ten potrzebuje pomocy. Cechują je silnie rozwinięte więzi rodzinne, poświęcenie i oddanie. Struktura ich społeczeństwa jest wyjątkowa. Władzę sprawują samice, które są większe i dominujące nad samcami. Choć taki układ nie jest częsty w świecie zwierząt, nie jest też całkowicie wyjątkowy. Samce muszą opuścić swoją grupę i dołączyć do innej, podczas gdy samice pozostają w stadzie.
Ciekawą cechą gatunku jest obecność tzw. pseudopenisa, czyli powiększonej łechtaczki, przez którą samice kopulują, oddają mocz i rodzą. Samce odbywają kopulację poprzez wprowadzenie prącia do kanału łechtaczki. Struktura ta tak bardzo przypomina męskie genitalia (łącznie z fałszywą moszną), że trudno odróżnić płcie wizualnie.
Ciąża trwa około 100 dni, a samica rodzi zwykle jedno, rzadziej dwa lub trzy młode. Porody u hien należą do najbardziej bolesnych i ryzykownych w świecie zwierząt. Wąski kanał pseudopenisa często pęka, powodując ciężkie obrażenia, a wiele samic nie przeżywa pierwszego porodu. Nawet w przypadku udanej rekonwalescencji gojenie trwa tygodniami. Równie wysokie jest ryzyko dla młodych. 65–70% pierwszego potomstwa ginie z powodu niedotlenienia podczas długiego porodu.
Hieny przedstawiane są często w negatywnym świetle, jako tchórzliwe i żerujące na cudzej zdobyczy. W rzeczywistości są jednak jednymi z najbardziej fascynujących drapieżników Afryki. Ich niezwykła inteligencja i złożone zachowania sprawiają, że zasługują na miano jednych z najważniejszych strażników afrykańskich ekosystemów.
Rzeczywiście, zdarza się, że zjadają padlinę, oczyszczając w ten sposób środowisko z rozkładających się resztek, ale nierzadko polują samodzielnie, nawet częściej niż lwy. Hieny cętkowane to świetni myśliwi, potrafiący pokonać duże zwierzęta. Współpracując w dużych grupach, potrafią obalić zebrę czy gnu. Pomaga im w tym potężny zgryz, jeden z najsilniejszych w świecie ssaków, zdolny kruszyć kości. Ich żołądek trawi nie tylko mięśnie, ale też skórę i kości, dzięki czemu zjadają niemal całą zdobycz, pełniąc funkcję naturalnych czyścicieli przyrody. W przypadku hien pręgowanych i brunatnych mamy do czynienia ze wszystkożercami. Nie stronią one od warzyw i owoców. Natomiast najmniejszy przedstawiciel rodziny, protel grzywiasty, nie poluje na duże zwierzęta, lecz żywi się głównie termitami. Potrafi zjeść ich nawet kilkaset tysięcy w jedną noc.
W komunikacji hien najsłynniejszy jest ich „śmiech” – charakterystyczne wokalizacje używane w stadzie. W rzeczywistości nie jest to wyraz szyderstwa, lecz sygnał emocji, pozycji społecznej lub alarmu. Ten złożony system komunikacji świadczy o wysokiej inteligencji hienowatych. Badania wykazały, że w testach logicznych i rozwiązywania problemów potrafią przewyższać nawet szympansy, zwłaszcza gdy działają w grupie.
Hieny odgrywają ogromną rolę w utrzymaniu równowagi w przyrodzie, jako drapieżniki i padlinożercy zapobiegają rozprzestrzenianiu się chorób, „recyklingują” martwe tkanki i kontrolują populacje m.in. kopytnych. Choć przez wieki obrosły złą sławą, hieny są symbolem siły, lojalności i przystosowania. Ich niezwykła inteligencja, złożone relacje społeczne i kluczowa rola w ekosystemie czynią je jednymi z najbardziej niedocenianych stworzeń Afryki. Może więc czas spojrzeć na nie nie przez pryzmat uprzedzeń, lecz z należytym szacunkiem, jako na prawdziwe strażniczki natury.
